مقالات شطرنج

انواع دفاع در شطرنج

آیا با انواع دفاع در شطرنج آشنایی دارید؟ شطرنج یک بازی استراتژیک نوبتی است که شامل سه مرحله اصلی می‌شود: شروع بازی، وسط بازی و آخربازی. هر سه مرحله در بازی شطرنج بسیار مهم هستند و شما برای انجام یک بازی موفق نیاز دارید در تمامی این مراحل حرکات مناسب را انتخاب کنید. در این مقاله ی آموزش شطرنج سعی بر این داریم انواع دفاع در شطرنج را به صورت مختصر توضیح دهیم تا بیشتر با آنها آشنا شوید.

می‌دانیم بدون یک شروع خوب، یک بازی خوب حاصل نمی‌شود. شما اگر در وسط بازی و آخر بازی قوی باشید اما در همان ابتدای بازی خوب عمل نکنید، توانایی‌هایتان در مراحل دیگر نیز بی‌نتیجه خواهد ماند. پس مرحله شروع بازی به شدت اهمیت دارد.

دفاع در شطرنج چیست؟

به شروع بازی، گشایش نیز می‌گویند. در شطرنج، گشایش‌های متنوعی وجود دارد. دفاع‌ در شطرنج نیز نوعی از گشایش‌ است. بازی شطرنج را بازیکن سفید آغاز می‌کند و سیاه به حرکات سفید پاسخ می‌دهد. برخی از این پاسخ‌های سیاه را دفاع می‌نامند. برخی دفاع‌ها مانند دفاع سیسیلی بسیار تهاجمی هستند و برخی دیگر ذاتی آرام دارند.

واریانت در شطرنج چیست؟

واریانت در شطرنج به چیزی اطلاق می‌شود که از قوانین و قواعد بازی شطرنج سنتی مختلف باشد. این تغییرات می‌توانند شامل تغییرات در حرکت مهره ها، ابعاد صفحه، قواعد پیروزی و حتی شروط شروع بازی باشند. هدف از واریانت‌ها افزایش جذابیت و تنوع بازی شطرنج است، به طوری که بازیکنان بتوانند با چالش‌های جدیدی مواجه شوند و استراتژی‌های متفاوتی را آزمایش کنند.

معرفی انواع دفاع در شطرنج

دفاعهای شطرنجی مختلفی وجود دارند که هر یک به هدف و استراتژی جدیدی متمایل هستند. اکنون میخواهیم به معرفی برخی از معروف‌ترین انواع دفاع‌ در شطرنج می‌پردازیم:

دفاع سیسیلی

جان امز در مقدمه کتاب “Starting out: the sicilian” درباره دفاع سیسیلی اینگونه می‌گوید: به جرات می‌توان گفت دفاع سیسیلی یکی از انواع دفاع در شطرنج و معروف‌ترین گشایش شطرنج است. قطعا محبوب‌ترین و بهترین دفاع در شطرنج است، چرا که یک چهارم تمامی بازی‌های شطرنج با دفاع سیسیلی آغاز می‌شوند. شاخصه دفاع سیسیلی حرکت c5 سیاه پس از حرکت e4 سفید است:

۱. e4 c5

دفاع سیسیلی یکی از انواع دفاع در شطرنج

پس از این حرکات، بازی در شاخه‌های مختلف سیسیلی ادامه می‌یابد. برخی از این شاخه‌ها به سیسیلی باز و برخی دیگر به سیسیلی بسته معروف‌اند که هر بازیکنی نسبت به سلیقه خود، معمولا به یکی از این دو دسته تمایل دارد. اما به طور کلی می‌توان گفت سیسیلی باز محبوب‌تر از سیسیلی بسته است.


پیشنهاد میکنیم این ویدئوی آموزشی از دفاع سیسیلی را حتماً ببینید:


شاخه محبوب دفاع سیسیلی: نایدورف

واریانت نایدورف یکی از شاخه‌های تهاجمی سیسیلی است که مانند شاخه دراگون محبوبیت فراوانی دارد:

۱. e4 c5

۲. Nf3 d6

۳. d4 cxd4

۴. Nxd4 Nf6

۵. Nc3 a6

واریانت نایدورف از انواع دفاع در شطرنج

حرکت a6 سیاه شاید در نگاه اول خیلی موثر به نظر نرسید، اما در کنار هدفی که در پوزیسیون دنبال می‌کند، یک حرکت انتظاری فوق‌العاده نیز محسوب می‌شود چرا که سیاه قبل از انتخاب ساختار پیاده‌ای و نوع گسترش خود، منتظر سفید می‌ماند تا نقشه و سبک بازی خود را فاش کند.

دفاع پتروف

دفاع پتروف در شطرنج نیز یکی از دفاع‌های نام‌آشنا در بین انواع دفاع در شطرنج به شمار می رود. بازیکن‌های زیادی از قبیل فابیانو کاروآنا و یان نپومیاچی نیز به آن علاقه دارند. یان نپومیاچی از این دفاع در مسابقات قهرمانی جهان ۲۰۲۱ در مقابل مگنوس کارلسن به کرات استفاده کرد. در دفاع پتروف داریم:

۱. e4 e5

۲. Nf3 Nf6

دفاع پتروف - انواع دفاع در شطرنج

در اینجا سیاه بجای دفاع از پیاده e5 خود، ضمن گسترش یکی از سوارهایش، متقابلا به پیاده e4 سفید حمله می‌کند. در ادامه داریم:

۳. Nxe5

دفاع پتروف در شطرنج - انواع دفاع در شطرنج

بیشتر بخوانید : آموزش حمله و دفاع در شطرنج

بسیاری از افراد که با دفاع پتروف آشنایی ندارند در این پوزیسیون به دام می‌افتند. سیاه اگر بلافاصله تلاش کند پیاده از دست رفته خود را پس بگیرد، برعکس یک پیاده نیز از دست می‌دهد (در بهترین حالت):

۳. … Nxe4

۴. Qe2 Qe7

۵. Qxe4 d6

دفاع پتروف از انواع دفاع در شطرنج

در دیاگرام بالا، اسب سفید آچمز نسبی است و نمی‌تواند فرار کند چرا که اگر سفید اسبش را حرکت دهد، سیاه وزیر بی‌دفاع سفید را می‌گیرد. بنابراین سفید حداقل کاری که می‌تواند انجام دهد، دفاع از اسب از دست رفته‌اش است تا حداقل یک پیاده در ازای سوارش بگیرد:

۶. d4 dxe5

۷. dxe5

دفاع پتروف یکی از انواع دفاع شطرنج

و همانطور که مشاهده کردید، سفید یک پیاده از سیاه می‌گیرد و اما حرکت درست چی بود؟ سیاه باید قبل از گرفتن پیاده e4 اسب سفید را با حرکت d6 به عقب می‌راند و سپس پیاده e4 را می‌گرفت:

۳. … d6

۴. Nf3 Nxe4

دفاع پتروف در دفاع های موجود در شطرنج

و در اینجا اگر سفید اسب سیاه را آچمز کند، سیاه با وزیر خود از اسبش دفاع کرده و با این حرکت اسب سیاه دیگر آچمز نخواهد بود و در صورت حمله مجدد سفید، می‌تواند فرار کند:

۵. Qe2 Qe7

۶. d3 Nf6

معرفی دفاع پتروف در بین انواع دفاع در شطرنج

اکنون پیشنهاد میکنیم دو ویدئوی آموزشی تهیه شده توسط شطرنج ایران که در مورد شروع بازی پتروف در شطرنج می باشد، را تماشا کنید:



دفاع فرانسوی

دفاع فرانسوی نیز یکی دیگر از انواع دفاع در شطرنج است و جزء بهترین دفاع در شطرنج محسوب می شود. این دفاع پاسخی متفاوت در برابر حرکت e4 سفید است که می‌تواند جدید و جذاب باشد و بهترین شروع بازی برای سیاه است:

۱. e4 e6

دفاع فرانسوی از انواع دفاع در شطرنج

نکته جالب توجه در این دفاع، این است که سیاه بلافاصله به دنبال جنگیدن بر سر مرکز صفحه نمی‌رود و خود را برای راندن پیاده ستون d آماده می‌کند تا از جهتی دیگر برای سهم خود از مرکز بجنگد.

۲. d4 d5

دفاع فرانسوی یکی از انواع دفاع در شطرنج

همانطور که در دیاگرام بالا مشاهده می‌کنید، سیاه با راندن پیاده وزیر خود مرکز سفید را به چالش می‌کشد، در اینجا سفید چند انتخاب دارد که هر کدام به شاخه‌های متفاوتی از دفاع فرانسوی معروف هستند مانند شاخه کلاسیک (۳. Nc3)، شاخه پیشرفته (۳. e5)، شاخه تعویض (۳. exd5 exd5)، شاخه تاراش (Nd2) و …

قهرمان جهان و دفاع فرانسوی

جالب است بدانید دینگ لیرن (قهرمان حال حاضر جهان) در بازی هفتم مسابقات قهرمانی جهان، شاخه تاراش از دفاع فرانسوی را بازی کرد اما در اواخر بازی به دلیل کمبود زمان و فشار روانی بالا، با چند اشتباه بازی را واگذار کرد. 

دفاع نیمزوهندی

دفاع نیمزوهندی (یا دفاع نیمزو) یکی دیگر از انواع دفاع در شطرنج و بهترین دفاع در شطرنج است. دفاع نیمزوهندی یک پاسخ فوق‌العاده در برابر ۱. d4 سفید است. در این شاخه سیاه معمولا برتری دو فیل را در ازای ساختار پیاده‌ای بهتر و گسترش آسان‌تر واگذار می‌کند. سیاه همچنین تلاش می‌کند پوزیسیون را بسته نگه دارد در حالی که سفید برای باز کردن پوزیسیون تلاش می‌کند. دفاع نیمزوهندی:

۱. d4 Nf6

۲. c4 e6

۳. Nc3 Bb4

دفاع نیمزوهندی یکی از بهترین انواع دفاع در شطرنج

سیاه اسب سفید را آچمز کرده و برای کنترل خانه e4 تلاش می‌کند. از معایب دفاع نیمزوهندی، تلاش مستمر (و معمولا موفق) سفید برای گرفتن مرکز است. در ادامه زیرشاخه‌های متعددی از نمیزوهندی وجود دارد.

شاخه روبینشتاین

۴. e3

شاخه روبینشتاین یکی از انواع در شطرنج

سفید شروع به گسترش جناح شاه کرده و در عمل اعتراف می‌کند که پیاده‌اش در آینده‌ای نزدیک به خانه e4 نمیرسد. سفید در حرکت بعدی فرصت ۵. Ne2 را نیز دارد تا در صورتی که سیاه اسب c3 را گرفت بتواند با اسب فیل سیاه را بگیرد و ساختار پیاده‌اش را حفظ کند.

اما اگر سفید بیشتر از ساختار پیاده‌ای نگران گسترش مهره‌هایش است، میتواند قبل از بیرون آوردن اسب، ۵. Bd3 بازی کند اما در اینجا یک فرصت دیگر به سیاه داده است تا پیاده‌های سفید را دوبله کند.

دفاع راگوزین

دفاع راگوزین نیز یکی دیگر از انواع دفاع در شطرنج است. این دفاع یکی از دفاع‌های زیبا در گشایش پیاده وزیر است که با ترتیب حرکات متفاوتی می‌توان به آن رسید. می‌توان آن را واریانتی از گامبی وزیر پذیرفته نشده نیز دانست. جالب است بدانید که بعد از حرکات ۱. d4 Nf6 2. c4 e6 همچنان بازی می‌تواند به دفاع راگوزین یا دفاع نیمزوهندی که پیشتر به آن اشاره کردیم تبدیل شود.

دفاع راگوزین را می‌توان شاخه‌ای مابین دفاع نیمزوهندی و گامبی وزیر پذیرفته نشده در نظر گرفت. دفاع راگوزین (از گامبی وزیر پذیرفته‌ نشده):

۱. d4 d5

۲. c4 e6

۳. Nc3 Bb4

۴. Nf3 Nf6

دفاع راگوزین از انواع دفاع در شطرنج

دفاع راگوزین در گذشته محبوبیت زیادی نداشت اما امروزه شهرت یافته و بازیکنان به نامی مانند مگنوس کارلسن، ویشی آناند و لون ارونین از این دفاع در بازی‌های خود استفاده می کنند.

دفاع نیمه تاراش (Semi-Tarrasch Defense)

دفاع نیمه‌ تاراش در شطرنج یکی از انواع دفاع در شطرنج و شاخه‌ای از گشایش گامبی وزیر پذیرفته نشده است که دو شاخه اصلی دارد. ابتدا شاخه ۴. Nf3 را بررسی می‌کنیم. در دفاع نیمه تاراش حرکات به شکل زیر است:

۱. d4 d5

۲. c4 e6

دفاع نیمه‌ تاراش - انواع دفاع در شطرنج

تا به اینجا، گشایش گامبی وزیر پذیرفته نشده را داریم. سپس:

۳. Nc3 Nf6

۴. Nf3 c5

دفاع نیمه تاراش یکی از بهترین دفاع در شطرنج

و اکنون وارد دفاع نیمه تاراش شده‌ایم. برعکس خود دفاع تاراش، در دفاع نیمه تاراش، سیاه پیاده منفرد نخواهد داشت چرا که اگر سفید ۵. cxd5 را بازی کند، سیاه نیز ۵. … Nxd5 بازی کرده و از منفرد شدن پیاده‌اش در d5 جلوگیری می‌کند. معمولا بازی به شکل زیر ادامه پیدا می‌کند:

۵. cxd5 Nxd5

دفاع نیمه تاراش

و در اینجاست که سفید دو انتخاب ۶. e3 یا ۶. e4 را دارد که هر یک به وسط بازی متفاوتی منجر خواهد شد. اما در نگاه نخست ممکن است حرکت ۶. e4 ترجیح داده شود چرا که حمله قوی به مرکز دارد. اگرچه انتخاب دیگر نیز در تقویت مرکز بسیار موثر است و از پیاده d4 دفاع می‌کند.

اکنون به شاخه دوم از دفاع نیمه تاراش میرسیم. سه حرکت اول مانند شاخه قبل است اما سفید در حرکت چهارم بجای گسترش اسب، فیل خود را گسترش داده و اسب سفید را آچمز می‌کند:

۱. d4 d5

۲. c4 e6

۳. Nc3 Nf6

۴. Bg5

شاخه دوم از دفاع نیمه تاراش - انواع دفاع در شطرنج

سفید با این حرکت خود، مانع دفاع اسب سیاه از پیاده d5 می‌شود. در ادامه داریم:

۴. … c5

۵. cxd5 cxd4

۶. Qxd4 Be7

دفاع نیمه تاراش - بهترین دفاع در شطرنج

سیاه موقتا یک پیاده از دست داده است اما با این حال سفید برتری چشمگیری نداشته و به راحتی مهار می‌شود.

دفاع کاروکان (Caro-Kann Defense )

یکی دیگراز انواع دفاع در شطرنج، دفاع کاروکان است. دفاع کاروکان یک پاسخ جالب در برابر حرکت معمول و محبوب ۱. e4 می‌باشد. دفاع کاروکان در شطرنج بیش از همه به خاطر استحکامش شناخته می‌شود. این دفاع برای بازیکنانی که به بازی پوزیسیونی علاقه دارند در تقریباً هر سطحی، گزینه‌ی مناسبی است:

۱. e4 c6

دفاع کاروکان - انواع دفاع در شطرنج

حرکات فوق، مشخص‌کننده دفاع کاروکان می‌باشند. حرکت ۱. … c6 سیاه، بدون مسدود کردن راه گسترش فیل سفیدرو (که بزرگ‌ترین ضعف برادر دفاع کاروکان یعنی دفاع فرانسوی محسوب می‌شود)، برای حرکت ۲. … d5 و حمله به مرکز آماده می‌شود. دفاع کاروکان از گشایش‌‌های مجبوب قهرمان اسبق جهان، آناتولی کارپف می‌باشد.

نقاط قوت و ضعف دفاع کاروکان

ساختار پیاده‌ای مستحکم از مزایای دفاع کاروکان است. همچنین فیل سفیدرو سیاه می‌تواند آزادانه گسترش یابد. و به طور کلی این دفاع برای سیاه امن و قوی می‌باشد. اما از نقاط ضعف دفاع کاروکان می‌توان به فضای کم سیاه اشاره کرد. از دیگر نقاط ضعف دفاع کاروکان گسترش آرام‌تر سیاه است. همچنین سفید انتخاب‌‌ها و شاخه‌های زیادی برای انتخاب دارد.

شاخه‌های دفاع کاروکان

دفاع کاروکان شامل شاخه‌های متعدد فراوانی است.

۱. e4 c6

دفاع کاروکان - انواع دفاع در شطرنج

پس از این حرکات که نشان‌دهنده دفاع کاروکان است، محبوب‌ترین انتخاب سفید ۲. d4 است که مستقیما به مرکز حمله می‌کند. اما انتخاب دیگری نیز برای سفید موجود است از جمله ادامه مقابل:

۲. Nf3 d5

۳. Nc3

شاخه‌های دفاع کاروکان - انواع دفاع در شطرنج

در اینجا پوزیسیونی داریم که کمتر شبیه به دفاع‌های کاروکانی است که میبینیم و این به دلیل محبوبیت کمتر این شاخه است. و اما ادامه ۲. d4:

۲. d4 d5

شاخه‌های دفاع کاروکان

و در اینجا سیاه با حمایت پیاده c6 خود، حرکت ۲. … d5 را بازی کرده و برای سهم خود از مرکز می‌جنگد. در این پوزیسیون، سفید حداقل پنج انتخاب خوب دارد! حرکات ۳. e5، ۳. exd5، ۳. Nc3، ۳. Nd2، ۳. f3 از محبوب‌ترین شاخه‌ها برای سفید می‌باشند.

واریانت کلاسیک

۳. Nc3 dxe4

۴. Nxe4

واریانت کلاسیک - انواع دفاع در شطرنج

این شاخه به واریانت کلاسیک می‌انجامد و در اینجا سیاه می‌تواند فیل سفیدرو خود را گسترش دهد (دلیلی که سیاه هنوز e6 بازی نکرده است، گسترش فیل سفیدرو می‌باشد).

شاخه پیشرفته (Advance Variation)

و اما یکی دیگر از محبوب‌ترین شاخه‌های کاروکان که بسیار به چشم می‌خورد، شاخه پیشرفته می‌باشد.

۳. e5

شاخه پیشرفته - انواع دفاع در شطرنج

این ادامه، موفق‌ترین ادامه برای سفید است. ولادمیر کرامنیک که قهرمان اسبق جهان و بازیکنی سرشناس است، در بازی چهاردهم قهرمانی جهان ۲۰۰۴ از این واریانت استفاده کرد تا عنوان قهرمانی‌اش را حفظ کند. در ادامه سیاه فیل سفیدرو خود را گسترش می‌دهد. البته انتخاب‌های دیگری چون ۳. … c4 یا ۳. … e6 نیز دارد.

۳. … Bf5

شاخه پیشرفته - بهترین دفاع در شطرنج

شاخه تعویض در دفاع کاروکان

۱. e4 c6

۲. d4 d5

۳. exd5 cxd5

شاخه تعویض در دفاع کاروکان

زمانی که سفید به جای راندن پیاده یا گسترش سوارهایش، تصمیم به گرفتن پیاده مرکزی سیاه بگیرد، بازی وارد شاخه تعویض می‌شود. در اینجا سفید دو حرکت خوب ۴. Bd3 و ۴. c4 را دارد. گسترش فیل حرکت گسترشی مناسبی است اما راندن پیاده ستون c تهاجمی‌تر بوده و مستقیما مرکز سیاه را به چالش می‌کشد.


سوالات متداول

۱.چگونه می‌توان دفاع در شطرنج را تعریف کرد؟

دفاع در شطرنج به حرکاتی اشاره دارد که بازیکن سیاه پس از حرکت اول بازیکن سفید انجام می‌دهد تا به نوعی به حرکات سفید پاسخ دهد و در مقابل اتکای اولیه سفید دفاع کند.

۲. دفاع سیسیلی چیست و چرا معروف است؟

دفاع سیسیلی یکی از معروف‌ترین انواع دفاع در شطرنج است که با حرکت c5 سیاه پس از حرکت اول e4 سفید آغاز می‌شود. این دفاع به دلیل گستردگی استفاده از آن برای شروع بازی شطرنج مشهور است.

۳. چگونه دفاع پتروف در شطرنج انجام می‌شود؟

دفاع پتروف در شطرنج با حرکت‌های ۱. e4 e5 و سپس ۲. Nf3 Nf6 آغاز می‌شود. این دفاع به واسطه جابجایی مهره‌ها و ایجاد تعادل در میدان بازی شهرت دارد.

۴. چه مزایا و معایبی دارد که بازیکن سیاه از دفاع سیسیلی استفاده کند؟

دفاع سیسیلی به علت گستردگی استفاده از آن مزایایی مانند افزایش امکانات تهاجمی سیاه و محدود کردن اختیارات سفید ارائه می‌دهد، اما ممکن است در برابر استراتژی‌های خاص سفید ضعف‌هایی نیز داشته باشد.


نویسنده : حامد جدیر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا