مقالات شطرنج

آموزش ثبت حرکات شطرنج

با توجه به درخواست های مکرر شما شطرنجبازان عزیز در این مبحث از آموزش حرفه ای شطرنج، نحوه چگونگی ثبت حرکات در شطرنج را آموزش خواهید دید. این آموزش در قالب فیلم آموزش شطرنج که توسط استاد سعید پیرملکی در پایین صفحه تنظیم گردیده است، آماده شده است که در اختیار شما شطرنجبازان عزیز قرار می گیرد. 

                        برای ورود به سامانه آموزش مجازی باشگاه شطرنج ایران کلیک کنید (ترم اول رایگان)

ثبت حرکات شطرنج چیست؟

همانطور که در زبان فارسی، انگلیسی، ریاضی زبان خاصی برای نوشتن وجود دارد در شطرنج هم زبان خاصی برای ثبت حرکات شطرنج وجود دارد.

نحوه ثبت حرکات در صفحه ی شطرنج

برای ثبت حرکات شطرنج از علائم اختصاری مهره ها و نام خانه ها استفاده می کنیم. در حرکت سوارها علامت اختصاری سوارها را می نویسیم اما در حرکت پیاده ها از علامت اختصاری استفاده نمی کنیم. 

نمادهای مهم در ثبت حرکات شطرنج

بر طبق اصول و قوانین شطرنج، نوشتن و ثبت حرکات شطرنج به این صورت است که:

۱-  هر خانه را با یک اسم مشخص می کنند و برای نام خانه اول اسم ستون ( حرف انگلیسی ) و سپس نام عرض (شماره) را مشخص می کنند به این ترتیب ما در صفحه ۶۴ خانه با نام های اختصاصی خواهیم داشت. (مثلا خانه ی e4 a8 b1 و …)

۲-  هر مهره شطرنج را هم با یک حرف اختصاری و الزاما با حروف بزرگ انگلیسی یا فرانسوی مشخص می کنند. مثلا در ثبت انگلیسی وزیر را با Q شاه را با K رخ را با R فیل را با B اسب را با N پیاده را با P مشخص می کنند. به طور خیلی واضح میتوانیم بگوییم ثبت حرکات شطرنج به صورت زیر است :

Queen = وزیر (در انگلیسی به معنای ملکه )

برای کلمه وزیر در زبان انگلیسی و نشان دادن آن از کلمه اول آن یعنی Q استفاده می‌کنیم.

 King = شاه

برای اینکه بتوانم شاه ثبت کنیم از حرف اول آن یعنی k استفاده می‌کنیم.

Bishop = فیل (در زبان انگلیسی به معنای اسقف هست )

مانند شاه و وزیر از حرف اول کلمه فیل یعنی B استفاده می‌کنیم.

Rook = رخ

برای ثبت حرکت رخ از کلمه R استفاده میکنم.

 Knight = اسب (در زبان انگلیسی به معنای شوالیه است )

اگر زبان انگلیسی تسلط داشته باشید میدونید کلمه Knight باید نایت تلفظ کرد و حرف اول آن یعنی k خوانده نمیشه بعلاوه مهره شاه ما با حرف k می‌نویسیم پس از حرف دوم کلمه Knight استفاده می‌کنیم یعنی N.

Pawn = پیاده

برای ثبت حرکت پیاده نیازی نیست کلمه p ثبت کنیم و بجای آن از اسم خانه استفاده میکنم که به زودی به آن خواهیم رسید.

برای نوشتن و ثبت حرکات شطرنج اول نام مهره را و سپس نام خانه ای که مهره در آن قرار می گیرد، را می نویسیم.

صفحه شطرنج

همانطور که میدانید ما در شطرنج ۸ تا ستون داریم ستون a , b, c, d, e, f , g ,h و همینطور ۸ تا عرض (عرض ۱/۲/۳/۴/۵/۶/۷/۸ ) و همچنین ۶۴ خانه (۸×۸) ۳۲ خانه روشن و ۳۲ خانه تیره و هر کدام از این ۶۴ خانه یک اسمی دارند.

صفحه شطرنج در ثبت حرکات در شطرنج

این یک صفحه شطرنج استاندارد هست که همانطور مشاهد کنید هر کدام از این خانه ها اسمی دارند به عنوان مثال به ستون a توجه کنید در این ستون ۸ خانه قابل مشاهده هست مثلا a1 a2 a3 a4 a5 a6 a7 a8.

اما چطوری این خانه ها نام گذاری شده اند ؟                           

برای پیدا کردن نام هر خانه اول باید به ستون آن توجه کنید و بعد از آن عرض مثلا ستون a  عرض ۴ می‌توانیم خانه a4  نام بذاریم یادمان باشد صفحه شطرنج دقیقا مانند مختصات جغرافیایی می باشد و هر خانه یک مختصات خاصی دارد.

حالا بیاید یک خانه دیگر امتحان کنیم، می‌توانید خانه g4 پیدا کنید؟ اول باید به دنبال ستون و بعد عرض آن باشیم اینگونه میتوایند خانه g4 را پیدا کنیم.

ثبت حرکات شطرنج

 حالا که اسم خانه ها را یاد گرفتیم به سراغ ثبت حرکات شطرنج می‌رویم.

اما چگونه حرکت مهره ها را ثبت کنیم؟ اول از هم باید اسم مهره بنویسم و بعد از آن نام خانه را.

ثبت حرکات شطرنج

در اینجا تا به حال هیچ مهره ای تکان نخورده است و بازی قرار است شروع شود و سفید مدنظر دارد حرکت Nf3 انجام دهد.

بنابراین ما باید بنویسیم اسب به خانه f3 رفت، بدین نحو Nf3 اول از همه نام مهره مینویسیم و بعد ستون و از آخر نام عرض را یادداشت می‌کنیم.

و حرکت پیاده ها را اینگونه باید ثبت کرد = ما از کلمه p برای ثبت حرکت پیاده ها استفاده نمی‌کنیم، چرا ؟ چون تعداد پیاده زیاد و حرکت آن ها مشخص است برای همین فقط نام خانه ای که به آن می‌روند ثبت می‌کنیم به عنوان مثال پیاده جلوی شاه که در ستون e هست می‌خواهد ۲ خانه به جلو حرکت کنید پس اینگونه ثبت می‌کنیم e4 نیازی برای یاداشت کردن کلمه p نیست اما ثبت کردن آن بلامانع است.

یا به عنوان مثال سفید میخواهد پیاده جلوی وزیر یک خانه می‌خواهد به سمت جلو حرکت کند پس می‌نویسیم d3.

مثلا (Qe4 : وزیر در خانه ی e4 قرار گرفته) (Kc8 : شاه در خانه ی c8 قرار گرفته)( Nb6 : اسب در خانه ی b6 قرار گرفته)

به عنوان مثالی دیگر شروع بازی ایتالیایی

۱_e4 e5 2_Nf3 Nc6 3_Bc4 …

حالا چرا باید اسم خانه ها را با حروف کوچک انگلیسی بنوسید و اسم مهره ها را با حروف بزرگ ؟

یکی از دلایل آن وجود Bishop یا همان فیل است که با حرف B ثبت می‌شود و یک ستون به نام b داریم و برای اینکه تشابهی و اشتباهی در ثبت به وجود نیاد برای اسم ستون از حروف کوچیک و مهره ها از حروف بزرگ استفاده می‌کنیم. مثلا می‌خواهیم بگوییم فیل به خانه b5 رفته است اینگونه ثبت می‌کنیم Bb5.

۳- علائم اختصاری دیگری هم برای نوشتن و ثبت حرکات شطرنج وجود دارد:

زدن مهره یا گرفتن  × یا .

اما برای تعویض از چه علامتی باید استفاده کرد؟ جوابش ساده است از علامت × استفاده می‌کنیم. این علامت به معنای تعویض یا زدن مهره حریف هست و نوشتن آن اجباری است و اینگونه باید آن را ثبت کرد Nxf4 .  یعنی اسب مهره ای که داخل خانه f4 بود را زد یا Bxh1.  یعنی فیل مهره ای که داخل خانه h1 بود را زد ، کلمه × باید بعد از اسم مهره آورد.

کیش دادن  + : برای نشان دادن‌ اینکه شاه کیش شده از حرف بعلاوه استفاده می‌کنیم.

ثبت حرکات کیش در شطرنج

در اینجا سیاه حرکت Qh1 انجام داده و به شاه کیش داده است برای ثبت کیش ما از + استفاده می‌کنیم پس اینگونه حرکت سیاه ثبت می‌کنیم Qh1+ علامت اختصاری کیش در آخر میاریم.

ثبت حرکات مات در شطرنج

کیش دوگانه ++

 آخرین حرکتی که سیاه انجام داده Bb4 بوده و به طور همزمان سیاه با ۲مهره به شاه کیش داده و به این نوع کیش میگن کیش ۲گانه و برای ثبت آن از ++ استفاده می‌کنیم، چرا باید دوبار پشت سرهم از ++ استفاده کنیم؟ چون ۲ مهره همزمان در حال کیش دادن به شاه حریف هستند مثلا حرکت آخر سیاه در دیاگرام بالا ++Bb4

ثبت حرکات کیش دوگانه در شطرنج
ثبت حرکات کیش ۲گانه در شطرنج

در اینجا سفید قصد دارد یکی از اسب های خود را به خانه e4 ببرد، اما مشکل در ثبت حرکت این است که چگونه باید طوری ثبت کرد که بعدا مشخص شود کدام‌ اسب به خانه e4 رفته ؟

برای مثال می‌خواهیم بگوییم اسب عرض دوم به خانه e4 رفته است، پس باید اینگونه ثبت کنیم N2e4 یا اگر بخواهیم بگوییم اسب عرض ششم به خانه e4 رفته است باید اینگونه ثبت شود N6e4 یعنی اسب عرض ششم به خانه e4 رفته است.

ثبت حرکات N2e4

در اینجا هر دو اسب می‌توانند به خانه e4 بروند، اما در ثبت حرکات باید چگونه آن را ثبت کرد؟

اگر اسب ستون f می‌خواهد به خانه e4 برود باید بدین نحو ثبت شد Nfe4 . اما اگه اسب ستون d می‌خواهد به خانه e4 برود باید اول اسم مهره و بعد اسم ستون فعلی که در آن حضور دارد و از آخر نام خانه ای که مقصد آن است نوشته میشو مثلا Nde4

ثبت حرکات R2d3 یعنی رخ عرض دوم به خانه d3 منتقل شده است

همانطور که میبنید هر دو ۲ رخ سفید در ستون d حضور دارند و سفید قصد دارد یکی از رخ ها را به خانه d3 منتقل کند، پس باید همانند نکات بالا حرکت خودش را ثبت کند. مثلا اگر رخ عرض دوم می‌خواهد به خانه d3. برود باید بدین نحو آن حرکت ثبت کرد R2d3 یعنی رخ عرض دوم به خانه d3 منتقل شده است.

کیش و مات  # : ما از علامت # برای ثبت مات استفاده می‌کنیم برای مثال :

در اینجا آخرین حرکتی که سیاه انجام داده Qc7 بود و شاه حریف کیش و مات کرد و باید آخرین حرکت سیاه ثبت کرد QC7#.

شاه قلعه ی کوچک     O-O

شاه قلعه ی بزرگ  O-O-O

اکنون قلعه رفتن را چگونه ثبت کنیم؟ برای قلعه کوچیک از O_O استفاده می‌کنیم و قلعه بزرگ O_O_O.

! به معنی حرکت خوب

!! به معنی حرکت خیلی خوب یا عالی

اما حرکت خوب و بد هم در شطرنج داریم برای حرکت خوب از ! در آخر کلمه استفاده می‌کنیم مثلا !Rh1 و برای حرکت به شدت خوب یا عالی از !! استفاده می کنیم.

؟ به معنی حرکت بد

؟؟ به معنی حرکت خیلی بد و اشتباه فاحش

همانطور که حرکت خوب داریم حرکت بد هم داریم و برای ثبت آن از ؟ استفاده میکنم و حرکت خیلی خیلی بد از ؟؟

؟! به معنی حرکت جالب توجه

!؟ به معنی حرکت مشکوک

وقتی بنویسیم e4، معنی اش این است که پیاده سفید به خانه e4 رفته است. اگر بنویسیم Rxd6 یعنی رخ مهره حریف را در خانه d6 گرفته و خودش در این خانه نشسته است.

 یا اگر بنویسیم axb8=Q معنی اش این است که پیاده ستون a ( از خانه a7)، مهره حریف را در b8 گرفته است و تبدیل به وزیر شده است. 

همچنین اگر بنویسیم exd8=N+ به این معنی است که پیاده ستون e ( از خانه e7) مهره حریف را در خانه d8 گرفته است و ضمن تبدیل شدن به اسب، به شاه حریف کیش داده است. 

حرکت Bb5++ نیز به معنی این است که فیل به خانه b5 رفته و به شاه حریف کیش دوبل یا همان کیش دوگانه داده است. 

در مورد حرکت پیاده وقتی می نویسیم exd5 منظور این است که پیاده ستون e مهره حریف را در d5 گرفته است. 

اگر دو سوار با هم بتوانند به یک خانه بروند، ستون یا عرضی را که سوار مورد نظرمان در آن مستقر بوده است نیز مشخص می کنیم تا سردرگمی به وجود نیاید. 

مثلا فرض کنید سفید دو اسب در a2 و a4 دارد که هر دو می توانند به c3 حرکت کنند. اگر اسب خانه ی a2 به c3 رفته باشد، می نویسیم N2c3 و منظورمان این است که اسب عرض دوم به خانه c3 حرکت کرده است. همچنین اگر دو رخ در a1 و f1 داشته باشیم و رخ a1 به d1 حرکت کرده باشد، می نویسیم Rad1 و منظورمان این است که رخ ستون a به d1 رفته است. اگر رخ دیگر به d1 رفته بود، می نوشتیم Rfd1

نمونه ای از برگه ثبت حرکت در شطرنج مگنوس کارلسن در مقابل فابیو کاروآنو

آموزش ثبت حرکات
نوشتن حرکات شطرنج

در هر جا که نیاز به توضیح یا تفسیر حرکت ها باشد، پس از حرکت مورد نظر توضیحات لازم را ذکر می کنند و بعد از اتمام توضیحات به ادامه ثبت بازی می پردازند. در این حالت، اگر نوبت حرکت با سیاه باشد، بعد از شماره ی حرکت، سه نقطه به جای حرکت انجام شده ی سفید می گذارند و سپس حرکت سیاه را ثبت می کنند.

( مثلا می نویسند 15…Qg6 که معنی اش این است که سیاه در حرکت پانزدهم وزیر را به خانه g6 برده است. )

( وزیر اسب خانه ی d4 را می زند: Q.d4 ) (فیل در خانه ی b2 به شاه کیش می دهد: +Ba2)

اکنون به بازی علیرضا فیروزجا و مگنوس کارلسن با هم یک نگاهی کنیم (مگنوس کارلسن مرد شماره یک جهان با مهره سیاه در برابر علیرضا فیروزجا )

۱.e4c5 2.Nf3Nc6 3.Bb5e6 4.OONge7 5.Re1Ng6 6.c3d5 7.h4a6 8.Bxc6+bxc6 9.h5Nf4 10.d4Nxh5 11.Ne5Nf6 12.Qa4Bd7 13.Bg5Be7 14.Nxd7Qxd7 15.e5Ng8 16.Bxe7Nxe7 17.dxc5Qb7 18.b4a5 19.Qb3O-O 20.Nd2Qa6 21.Nf3Qc4 22.Qxc4dxc4 23.Re4axb4 24.cxb4Ra4 25.Rxc4Rfa8 26.Nd4Rxa2 27.Rxa2Rxa2 28.b5cxb5 29.Nxb5Nc6 30.Nd4Nxd4 31.Rxd4Kf8 32.c6Rc2 33.Rd8+Ke7 34.Rd7+Ke8 35.Rc7g5 36.Rc8+Ke7 37.Rc7+Ke8 38.Rc8+Ke7 39.Rc7+

و بازی با نتیجه مساوی تمام‌ می‌شود.

فواید ثبت حرکات در شطرنج

ثبت حرکات در شطرنج فوایدی را دارد که به طور خلاصه به آنها اشاره میکنیم :

۱. میتوانید بازی خودتان با استاد تجزیه تحلیل کنید

۲. ثبت حرکات شطرنج باعث میشود در بازی عجله نکنیم

۳. اگر بازی بازیکنان اعتراضی داشته باشند داور حرف کسی که برگه ثبت حرکات داشته باشد و بازی یاداشت کرده باشد باور میکند (در واقع حرف اون فرد اعتبار بیشتری دارد )

چرا یادگیری ثبت حرکت در شطرنج اهمیت دارد؟

در بازی های رسمی حتی قهرمان شطرنج یا استاد بزرگ ها هم حرکات شطرنج را ثبت میکنند، چرا ؟

۱. یک به دلیل اعتراض، زمانی که ۲ بازیکن در حال بازی هستند و یکی از دو بازیکن ادعای ۳ بار تکرار وضعیت می‌کند اما بازی ثبت نکرده و اما بازیکن دیگر ثبت حرکات کرده است و می‌گوید ۳ بار تکرار وضعیت اتفاق نیفتاده در اینجا داور حرف چه کسی را باید باور کند؟ طبیعتا کسی که مدرک دارد !

۲. یک عده علاقمند به تجزیه و تحلیل بازی هستند اما نمی‌توانند کل بازی را حفظ کنند مثلا اگر یک بازی ۹۰ حرکت طول بکشد آیا میشود تمام حرکات را به خاطر سپرد؟ خیر، پس ثبت حرکات شطرنج به ما این اجازه را میدهد تا بعد از اینکه بازی کامل شد آن را تجزیه و تحلیل کنیم.

۳. نوستالژی بودن، بعد از سالها به برگه ثبت حرکات شطرنج قدیمی خود نگاه کنید چه حسی به شما دست می‌دهد؟ قطعا یک حس خوب نوستالژی به شما دست می دهد.

۴. ممکن است شما یک بازی درخشان کرده باشید و این بازی قرار است در ماهنامه شطرنج چاپ شود اما بدون برگه ثبت حرکات، تک تک حرکات را میتوانید به یاد بیاورید؟

***نوشتن حرکات شطرنج برای نوآموزان الزامی نیست. اگر یاد گرفته شود در آینده به او کمک خواهد کرد.***

فیلم آموزش ثبت حرکات در شطرنج توسط استاد سعید پیرملکی

‫۴ دیدگاه ها

  1. سلام .ترفیع پیاده در انتهای صحفه به وزیر در ثبت کردن به چه صورت نوشته میشود؟

    1. با سلام و احترام
      برای تبدیل پیاده و چگونگی آن باید ابتدا حرکت پیاده را ثبت کرد و سپس مشخص کرد به چه مهره ایی تبدیل شده است. برای مثال پیاده ستون d سفید اگر میخواهد تبدیل به وزیر شود باید نوشت d7=Q یا اگر تبدیل به اسب شود d7=N نوشته میشود.

  2. سلام وقت بخیر، در مسابقات رسمی و ریتد، کسانی که ریتینگ ندارن باید ثبت حرکت کنن؟ و اینکه باید هم حرکت خودمون و هم حرکت حریف مونو بنویسیم؟ خیلی وقت گیر هست ممنون میشم پاسخ بدید

    1. با سلام و احترام
      بله، کسانی که ریت ندارند، میتونن با ثبت نام در مسابقات رسمی و ریتد، ریت بگیرند. فقط شرایطی داره از جمله داشتن کارت بازیکنی فدراسیون. اگر زمان‌بندی مسابقات، به صورت کلاسیک باشه (یعنی زمان هر بازیکن بیشتر از ۱ ساعت باشه)، ثبت حرکت الزامیست. و در ثبت حرکت، باید حرکات هر دو بازیکن رو ثبت کنید.
      و برای وقت‌گیر بودن، درست میفرمایید، توصیه میشه این کار رو برای همه بازی‌های تمرینی انجام بدین تا به ثبت کردن حرکات عادت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا